الف) برگزاری دوره­های آموزش در زمینه کار با تجهیزات پیشرفته آزمایشگاهی

الف-1) دوره‌های آموزشی با استفاده از منابع انسانی تخصصی شبکه

با وجود ضعف زیاد در زمینه منابع انسانی، کارشناسان و متخصصین توانمندی برای برخی از تجهیزات مهم به صورت پراکنده در مراکز دانشگاهی و پژوهشی وجود دارندکه سایر مراکز نیازمند به اینگونه تخصص‌ها، از وجود آنها مطلع نیستند.

از آنجاکه شبکه آزمایشگاهی فناوری نانو با مراکز متعدد عضو خود که اغلب دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های مهم کشورند، در ارتباط نزدیک و دایمی است، توانمندی‌های تخصصی آنها را شناخته و آنها را تشویق می‌کند تا دانش خود را با دیگر مراکز عضو شبکه به اشتراک گذارند. این روش مزایای زیادی برای کشور و مراکز عضو دارد که موارد زیر از آن جمله است:

- سهل‌ترین راه برای ارتقاء دانش کشور در زمینه تجهیزات و روش‌های آزمایشگاهی، استفاده از متخصصین داخلی است، چراکه

·   به دلیل اشتراک زبانی امکان انتقال مطالب بیشتر است؛

·   هزینه برگزاری دوره‌ها به دلیل حذف هزینه‌های میهمان خارجی کم‌تر است؛ و

·   چون نیاز به هماهنگی‌های بین‌المللی وجود ندارد، برگزاری کارگاه‌های آموزشی به راحتی امکان‌پذیر است.

- برای استفاده بیشتر از متخصصین خارجی، ابتدا بهتر است دانش موجود در کشور به اشتراک گذاشته شود تا سطح متوسطی از دانش بین آزمایشگاه‌های کشور توزیع شود. این مسأله باعث خواهد تا جذب دانش متخصصین دعوت شده از خارج به طور مطلوب صورت گیرد.

باید به این نکته توجه کرد که وجود شبکه آزمایشگاهی برای ایجاد چنین هم‌افزایی‌هایی ضروری است؛ چرا که به تجربه ثابت شده است، آزمایشگاه­‌های داخلی حتی اگر از توانمندی‌های همدیگر مطلع باشند، به دلیل وجود روال‌‌های اداری پیچیده در سازمان‌ها و فقدان اعتماد متقابل بین آزمایشگاه‌ها، توانایی برگزاری چنین کارگاه­هایی را ندارند و در بهترین حالت به تبادل تجربه بین دو مجموعه اکتفا می‌شود.

نکته لازم به ذکر دیگر این است که در مباحث آزمایشگاهی تبادل دانش‌های ضمنی[2] بسیار مهم­تر از دانش­های مکتوب است. دانش­های ضمنی که افراد به تجربه آنها را به دست آورده­اند، باید مستند شده و از طریق کار عملی با تجهیزات آزمایشگاهی، به دیگران منتقل شوند. آزمایشگاه‌ها معمولاً انگیزه کافی را برای انتقال چنین تجاربی ندارند و نیز به دلیل مشکلات تعمیر و نگهداری و نگرانی از خرابی دستگاه‌ها، حاضر به آموزش عملی دیگران با استفاده از تجهیزات خود نیستند.

شبکه آزمایشگاهی؛ با ایجاد اعتماد متقابل بین آزمایشگاه‌ها، تمایل آنها را برای به اشتراک‌گذاری دانش و تجربه خود با دیگران بیشتر کرد؛ چرا که مراکز عضو خود را بخشی از یک «خانواده بزرگ آزمایشگاهی» در کشور می‌دانند و همچنین، با پشتیبانی مالی از تعمیر و نگهداری تجهیزات آزمایشگاه‌ها، نگرانی آنها را مرتفع کرد و به این ترتیب بستر مناسبی برای جریان دانش تجهیزات آزمایشگاهی در کشور فراهم شد.

شبکه تلاش کرده‌است تا بیشترین بهره ممکن را از توانمندی متخصصین داخلی ببرد و به‌عنوان مثال در زمینه میکروسکوپ الکترونی عبوری (TEM) - که یکی از دستگاه‌های مهم در زمینه آنالیز و تعیین مشخصات نانومواد است- دوره­های آموزشی متعددی را با کمک آزمایشگاه‌های مختلف عضو شبکه برگزار کرد که موارد زیر از آن جمله است:

·   دوره مقدماتی برای اپراتورها و تکنسین‌های دستگاه­های TEM شبکه - با استفاده از اساتید دانشگاه علم و صنعت و صنعتی شریف؛

·   دوره عملی برای تهیه تصاویر و تفسیر آنها - آزمایشگاه مطالعه ساختار مواد دانشگاه صنعتی شریف؛

·   کارگاه تخصصی برای کار با نمونه‌های زیستی و پلیمری - مرکز بیوشیمی و بیوفیزیک دانشگاه تهران (IBB)؛

·   کارگاه آموزشی کالیبراسیون دستگاه TEM - آزمایشگاه مطالعه ساختار مواد دانشگاه صنعتی شریف.

کارگاه‌های آموزش مختلفی برای دستگاه‌های متعدد موجود در آزمایشگاه­‌های شبکه از جمله TEM، SEM، GC-MS، AFM، STM و... برگزار گردید و نتایج رضایت‌بخشی را برای آزمایشگاه‌ها به همراه داشت.

الف- 2) برگزاری کارگاه‌های آموزشی با استفاده از متخصصین خارج از کشور

شبکه علاوه‌بر برگزاری دوره‌های آموزشی با استفاده از متخصصین داخلی، برای تکمیل و ارتقاء دانش آزمایشگاهی کشور، در موارد زیر اقدام به برگزاری کارگاه‌های آموزشی، با بهره‌گیری از متخصصین خارج از کشور نیز می­نماید که در این زمینه هم از ایرانیان مقیم خارج و هم از متخصصین غیرایرانی استفاده می­شود:

1) درصورتی که در زمینه یک دستگاه از توانمندی‌های داخلی به حد کافی استفاده شده و از توزیع دانش موجود در داخل به شکل مناسب اطمینان حاصل شود؛

2) در مورد برخی از تجهیزات که هیچ متخصصی در کشور وجود ندارد و یا اصلاً آن تجهیزات در کشور موجود نیست.

در این زمینه با استفاده از افراد متخصص از کانادا، آلمان، سوئد، ژاپن و عمان، دوره­هایی برای آموزش نحوه کار با دستگاه­هایی مثل اسپکتروسکپی موزباور، TEM و XPS برگزار گردید.

ب) حمایت از برگزاری دوره‌های آموزشی برای دانشجویان و محققین کشور

با توجه به اولویت­بندی نیازها، شبکه به ویژه در سه سال اول فعالیت، کارگاه‌های آموزشی خود را بر آموزش تکنسین‌های آزمایشگاهی متمرکز کرده بود؛ چرا که دوره‌های عملی کار با تجهیزات باید با تعداد محدودی برگزار گردد و اگر تعداد زیاد شود، امکان برگزاری دوره‌های عملی تفصیلی وجود نخواهد داشت. لذا علی‌رغم تقاضای زیاد از طرف دانشجویان و پژوهشگران دانشگاه‌های کشور برای شرکت در دوره‌های آموزشی شبکه، این دوره‌ها صرفاً برای تکنسین‌های در حال کار با تجهیزات در آزمایشگاه‌های عضو شبکه برگزار شد.

شبکه برای پاسخ به درخواست محققین کشور که به منظور شناسایی تجهیزات مناسب برای پژوهش‌های خود، نیاز به آشنایی با تجهیزات مرتبط با نانو و قابلیت­های آنها داشتند، آزمایشگاه‌های عضو را به برگزاری دوره‌های عمومی‌تر برای دانشجویان و محققین تشویق کرد که شامل حمایت‌های مالی، اطلاع‌رسانی از طریق سایت شبکه و ارائه گواهینامه مشترک بود. این دوره‌ها با استقبال زیاد آزمایشگاه‌ها و همچنین محققین مواجه گردید و در دو سال اخیر چندین مرکز اقدام به برگزاری دوره‌هایی از این نوع نموده‌اند. پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران، پژوهشکده صنایع رنگ و مرکز تحقیقات جنگل­ها و مراتع برخی از جمله این مراکز هستند.

ج) حمایت از برنامه­های آموزشی خاص در داخل و خارج کشور

شبکه علاوه بر دوره‌های عادی خود برای تکنسین‌های مراکز عضو، آزمایشگاه‌های عضو را ترغیب کرد تا در مورد مهارت­ها و تخصص­های ویژه، توانمندی‌های خود را با دیگر اعضاء شبکه به اشتراک بگذارند. در این زمینه موارد زیادی از همکاری آزمایشگاه‌های عضو در طول 5 سال فعالیت شبکه وجود داشته است. به عنوان مثال تکنسینی از یکی از آزمایشگاه‌های عضو چندین روز در آزمایشگاه دیگر به طور عملی آموزش دیده است و خارج از روابط رسمی، اشکالات خود را به‌صورت دوستانه مطرح و حل کرده است.

همچنین برخی از تکنسین‌های مراکز عضو، از پتانسیل‌های خوبی برای انجام آزمایش­های تخصصی با تجهیزات برخوردارند که امکان‌آموزش آنها در داخل کشور وجود ندارد. دراین موارد شبکه از این افراد برای شرکت در کارگاه‌های کوتاه‌مدت چند روزه و یا دوره‌های آموزشی چندماهه در خارج از کشور حمایت می نماید. به عنوان مثال یکی از تکنسین­های شبکه که با دستگاه‌های میکروسکوپ پروب پیمایشی (SPM)[3] کار می‌کند، همواره در تلاش بوده است تا از آخرین دستاوردها در زمینه کار با این تجهیزات آشنا شود و به درخواست‌های تخصصی غیرمعمول محققین پاسخ علمی و رضایت­بخش بدهد. شبکه برای تشویق این فرد و نیز ارتقاء سطح دانش شبکه در زمینه تجهیزات SPM، پس از موافقت سازمان متبوع، هزینه شرکت وی در یک دوره آموزشی یکساله در خارج  از کشور را تقبل نموده است.

د) اعزام متخصصین به مأموریت‌های مطالعاتی در زمینه تجهیزات آزمایشگاهی

برای انجام فعالیت­­های پژوهشی عمیق‌تر با تجهیزات آزمایشگاهی، علاوه بر تکنسین‌های آزمایشگاهی، کشور نیازمند متخصصین توانمندی در زمینه کار باتجهیزات آزمایشگاهی است تا بتوانند از تمام قابلیت‌های تجهیزات استفاده کنند و برای نمونه‌های خاص، روش‌های استاندارد آزمایشگاهی تعریف کنند. همچنین این افراد می توانند با توسعه روش‌های آزمون، روش‌ها و تجهیزات ساده‌تر را جایگزین دستگاه­های پیچیده و روش‌های پرهزینه نمایند.

شبکه برای تربیت متخصصین دستگاهوری و روش‌های آنالیز و تعیین مشخصات، متخصصین دارای تجربه در این زمینه را شناسایی و دعوت به همکاری می نماید. اغلب این افراد که از اساتید و هیئت علمی دانشگاه­ها و مراکز پژوهشی هستند، هرچند سال یکبار برای به‌روزرسانی دانش خود به مراکز معتبر خارج از کشور مسافرت نموده و در فرصت‌های مطالعاتی چندماهه تا یکساله با افراد صاحب­نام در حوزه تخصصی خود به فعالیت پژوهشی می­پردازند.

شبکه با استفاده از مکانیزم فرصت­های مطالعاتی موجود برای اعضاء هیئت علمی، آنها را ترغیب کرده است تا در زمینه‌های خاص کار تجهیزات آزمایشگاهی فعالیت نموده و دانش‌های مورد نیاز شبکه را کسب نمایند. در این زمینه با حمایت مالی ویژه از محققین (علاوه بر کمک‌هزینه‌های معمول دانشگاه‌ها) به آنها کمک می‌کند تا با دغدغه کمتر و آزادی عمل بیشتر در فرصت مطالعاتی خود به کسب دانش‌های مورد نیاز بپردازند. این تجربه یکی از تجربه‌های موفق شبکه بوده و ثمرات زیادی را برای شبکه و کشور به همراه داشته باشند. برخی از ملاحظات مهم شبکه در انتخاب افراد برای مأموریت‌های فناوری به شرح زیر بوده است:

·   از افراد نسبتاً جوان برای اعزام به مأموریت‌های مطالعاتی استفاده نماید تا علاقه و انگیزه کسب دانش در این افراد بالا باشد (افراد زیر 40 سال)؛

·   سوابق افراد باید نشان‌دهنده انگیزه بالای علمی آنها بوده و این افراد باید در حوزه‌های تخصصی خود از فعال­ترین­ها باشند تا بتوانند کارایی علمی بالایی داشته باشند؛

·   افراد منتخب باید از ویژگی همکاری برخوردار باشند تا دانش کسب شده توسط آنان قابل نشر در بین علاقمندان به ویژگی تکنسین‌های آزمایشگاه‌ها باشد؛

·   افراد انتخاب شده باید توان مستندسازی آموخته‌های خود را داشته باشد.

شبکه برای بهره‌گیری کافی از این مأموریت‌های مطالعاتی، استفاده­کنندگان از حمایت‌ها را ملزم به مستندسازی فعالیت‌های خود در طول مأموریت کرده است که باید آنها را در اختیار شبکه قرار دهند. همچنین این افراد باید حداقل یک دوره آزمایشی 3-2 روزه برای تکنسین‌های شبکه برگزار نمایند و به صورت علمی به این افراد آموزش دهند. این افراد همچنین به عنوان مشاورین تخصصی برای تصمیم‌گیری­های مختلف از جمله خرید تجهیزات تخصصی، داوری طرح‌های ساخت تجهیزات آزمایشگاهی و نظایر آن با شبکه همکاری می‌نماید و به این ترتیب انباشتی از متخصصین آزمایشگاهی در کشور به وجود می‌آید.

نکته جالب دیگر در مورد مأموریت‌های آموزشی در زمینه تجهیزات آزمایشگاهی این است که این مأموریت­ها خود کانال‌ مناسبی را برای ارتباط با افراد برجسته در سطح جهانی در زمینه تجهیزات آزمایشگاهی به وجود آورده است و از این طریق افراد مهمی برای برگزاری دوره‌های آموزشی و تعریف فعالیتهای مشترک شناسایی و به کشور دعوت شده است.

هـ) دعوت از آزمایشگاه‌ها برای پیشنهاد و اجرای برنامه‌های آموزشی

مدیریت و راهبری ستادی شبکه آزمایشگاهی بر عهده تیمی با عده محدود است که اگر امر آموزش به ایده‌های آنها محدود شود، بعد از مدتی جریان آموزشی در شبکه کُند و یا به کلی قطع خواهد شد لذا شبکه در سال 1384 از همه آزمایشگاه‌ها دعوت نمود تا با مشارکت شبکه به برگزاری کارگاه‌ها و برنامه‌های آموزش بپردازند.

در این زمینه دستورالعمل پیشنهاد و برگزاری دوره‌های آموزشی شبکه تهیه و به همه اعضا شبکه ارسال گردید. با توجه به این دستورالعمل، آزمایشگاه­ها باید یکی از تجهیزات اعلام نیاز شده از طرف شبکه را انتخاب و به شبکه اعلام نمایند و توجیه لازم را در مورد توانمندی خود و سرفصل‌های مورد نظر برای آموزش به شبکه ارسال نمایند. شبکه این درخواست‌ها را بررسی و بهترین آنها را انتخاب و به برگزیدگان اعلام می‌نماید تا محتوی آموزشی دوره را طراحی کنند. پس از طراحی محتوی، شبکه آن را بررسی نموده و در صورت پذیرش، از آزمایشگاه می‌خواهد تا برنامه آموزش را طراحی نمایند و سپس با حمایت مالی و اطلاع‌رسانی شبکه دوره برگزار می‌شود.

یکی از شروط شبکه برای برگزارکنندگان دوره‌ها، فیلم‌برداری از دوره‌ها با کیفیت بالاست تا کسانی که نتوانسته‌اند در دوره شرکت نمایند و یا از مجموعه‌های غیرعضو شبکه هستند، بتوانند از فیلم دوره­ها استفاده نمایند. فیلم‌های دوره­های آموزشی همواره مورد تقاضای دانشجویان و تکنسین‌های آزمایشگاه‌های غیرعضو بوده است و شبکه از این طریق به افزایش توان و دانش آزمایشگاهی کشور کمک نموده است.